1st GENERAL LYCEUM OF LEVADIA

ΤΑ ΒΟΤΑΝΑ ΣΤΗΝ ΑΥΛΗ  ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ  ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ

 της Κατωπόδη Σοφίας, φιλολόγου


ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Τα βότανα είναι αυτοφυή φυτά, που αναπτύσσονται σε διαφορές άγονες ή και σε καλλιεργημένες περιοχές και τα οποία κατά διαφορά χρονικά διαστήματα οι γεωργοί τα μαζεύουν ή όπως συνήθως λένε, τα «βοτανίζουν».

Στην αρχαιότητα, βότανα αποκαλούσαν όλα τα φαρμακευτικά φυτά που κατά την μάσηση παρουσίαζαν πικράδα, γλυκάδα ή και αρωματική γεύση. Τους απέδιδαν  μαγικές ικανότητες, τη δύναμη να ανακουφίσουν τον άνθρωπο, να τον θεραπεύουν από οποιαδήποτε αρρώστια.

Είναι γνωστό ότι στον παραδοσιακό πολιτισμό τα βότανα αποτελούσαν την πλέον κρίσιμη μάζα –ποσοτικώς και ποιοτικώς– των θεραπευτικών φαρμάκων κατά τη μεγάλη περίοδο που προηγήθηκε των χημικών φαρμάκων. Σήμερα, είτε στο πλαίσιο της επιβίωσης της παραδοσιακής θεραπευτικής, είτε σε εκείνο της νέας εναλλακτικής ιατρικής, η σημασία τους είναι αξιοσημείωτη, πράγμα που αποδεικνύουν οι πολλές σχετικές εκδόσεις, τα ανάλογα site στο διαδίκτυο κ.ο.κ. Για παράδειγμα,  στην Αφρική το 80% του πληθυσμού χρησιμοποιεί την παραδοσιακή ιατρική, που στηρίζεται κυρίως στη χρήση των βοτάνων. Αλλά και στις ανεπτυγμένες χώρες της Δυτικής Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής, στο πλαίσιο της «συμπληρωματικής»  ή της «εναλλακτικής» ιατρικής, τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας αποκαλύπτουν ότι πάνω από το 50% του πληθυσμού είχε κάνει χρήση τέτοιων φαρμάκων.

Η κατανόηση της εξέλιξης της γνώσης των παραδοσιακών κοινωνιών για το φυσικό περιβάλλον και ειδικότερα για τη χλωρίδα και τα βότανα με τη συνδρομή επιστημών, όπως η εθνοβοτανική, είναι ιδιαιτέρως σημαντική στον σημερινό κόσμο, όπου οι τοπικές κοινωνίες δεν είναι πλέον κλειστά και απομονωμένα σύνολα, αλλά δέχονται ποικίλες επιρροές και διαμορφώνουν  διαφορετικές επιλογές για το παρόν και το μέλλον τους. Ειδικά ερευνητικά προγράμματα εξετάζουν τη σχέση του ανθρώπου με τη χλωρίδα και την πανίδα σε έναν συγκεκριμένο τόπο από πολιτισμικής άποψης, ενίοτε στη μακρά ιστορική διάρκεια, ενώ προσφάτως χρησιμοποιείται και η έννοια της «άυλης κληρονομιάς» που εισήχθη από την UNESCO και περιλαμβάνει γνώσεις, πρακτικές, τεχνικές και εκφράσεις των τοπικών κοινοτήτων που βρίσκονται σε αλληλεπίδραση με τη φύση, δηλαδή γνώσεις που αποτελούν κτήμα του παραδοσιακού προφορικού πολιτισμού των τοπικών κοινοτήτων και εκφράζονται συλλογικά μέσω διαφόρων πρακτικών. Τα στοιχεία αυτά μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά και προσφέρουν στην κοινότητα αίσθηση τοπικής ταυτότητας και συνέχειας στο χρόνο. Ταυτόχρονα η χρήση των βοτάνων συνδυάζεται με  δοξασίες,  μαντεία, ειδικότερα τη φυλλοανθομαντεία ή τη μαντεία με τη χρήση φυτών εν γένει, τη λαϊκή λατρεία (π.χ. συλλογή βοτάνων κατά την εορτή της Αναλήψεως ή κατά τον κλήδονα, την παραμονή του Άη-Γιάννη στις 23 Ιουνίου κ.λπ.), τη λαϊκή ιατρική, τη μαγεία και ειδικότερα την παρασκευή φίλτρων και τη χρήση βοτάνων, τα τραγούδια, τα παραμύθια, τις παραδόσεις, τις παροιμίες και τις άλλες εκδηλώσεις του λαϊκού λόγου.

Σε γενικές γραμμές το γνωστικό απόθεμα των παραδοσιακών κοινωνιών είναι πλέον αξιοσέβαστο σχεδόν απ’ όλους. Έτσι ενώ στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, η χρήση βοτάνων,  χάνεται από τον γνωστικό ορίζοντα των τοπικών κοινωνιών, το αίτημα που τίθεται πλέον είναι η χρήση των γνώσεων που έχουν συσσωρευτεί στις επιστημονικές ανθρωπολογικές και λαογραφικές δημοσιεύσεις και τα λαογραφικά και εθνολογικά αρχεία για την ικανοποίηση των αναγκών των σύγχρονων κοινωνιών.

ΤΑ ΒΟΤΑΝΑ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

Η ελληνική μυθολογία μαρτυρεί τον πλούτο των γνώσεων των αρχαίων Ελλήνων σχετικά με τα βότανα. Δεν ήταν μόνο ο Απόλλωνας ή ο Ασκληπιός οι ιαματικές θεότητες. Μυθικά πρόσωπα, όπως ο Προμηθέας, οι Νύμφες, ο Χείρων, ο Ηρακλής, ο Αχιλλέας κ.ά. κατείχαν τη χρήση των βοτάνων, όπως αποδεικνύουν  κείμενα της αρχαίας γραμματείας (π.χ. «τέτοια βοτάνια μαγικά είχε του Δία η κόρη/ παρμένα από την Πολύδαμνα του Θώνα τη γυναίκα/ στην Αίγυπτο, όπου η πλούσια γης βγάζει ανακατωμένα/ άλλα βοτάνια ωφέλιμα κι άλλα θανατηφόρα» Οδύσσεια, δ 227-230, μετ. Ζήσιμου Σιδέρη)

 Οι γνώσεις των αρχαίων Ελλήνων, σχετικά με τις θεραπευτικές ιδιότητες των φυτών, κυριάρχησαν για πολλούς αιώνες και αποτέλεσαν τη βάση για την ανάπτυξη της λαϊκής θεραπευτικής σε ολόκληρο το Δυτικό Κόσμο. Μολονότι αναφορές για βότανα έχουμε από την εποχή του Ομήρου, ο Ιπποκράτη και ο Διοσκουρίδη ήταν αυτοί που δημιούργησαν τις βάσεις της σύγχρονης ιατρικής, αναγνωρίζοντας και χρησιμοποιώντας για θεραπευτικούς σκοπούς διάφορα φυτά. Ο Διοσκουρίδης υπήρξε ο διασημότερος φαρμακογνώστης, καθώς στο έργο του δεν αναφέρονται μόνο 600 περίπου βότανα και οι ιδιότητές τους, αλλά καταγράφονται λεπτομερώς και τα βοτανικά τους χαρακτηριστικά.

Παρόλο που κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα δεν υπήρξε μεγάλη πρόοδος στις επιστήμες, οι γνώσεις των ιατρών της αρχαιότητας διατηρήθηκαν μέχρι και τη βυζαντινή περίοδο. Οι μοναχοί χάρη στη μόρφωσή τους κατάφεραν να διασώσουν πολλές από τις πληροφορίες του παρελθόντος, να ιδρύσουν ιαματικούς βοτανικούς κήπους και να γράψουν συγγράμματα για τη χρήση των φαρμακευτικών φυτών. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η αρχαία ελληνική ιατρική παράδοση διατηρήθηκε και προστατεύθηκε από την αφάνεια.

Ωστόσο, στη Βυζαντινή θεραπευτική κάποιες από τις ήδη γνωστές συνταγές τροποποιήθηκαν, ενώ νέα φάρμακα ή νέες ιδιότητες των ήδη γνωστών βοτάνων εισήχθησαν. Επιπλέον, η Βυζαντινή θεραπευτική μετά την πτώση της Κωνσταντινουπόλεως (1453) είχε επίδραση στα «Ιατροσόφια», τα οποία κατέκλυσαν στη συνέχεια τον ελληνικό χώρο, οι κάτοικοι του οποίου τα χρησιμοποιούσαν ως θεραπευτικούς οδηγούς, λόγω ελλείψεως κατά κανόνα επιστημόνων.

Μεταγενέστερα, η περιοχή με την μεγαλύτερη αναγνώριση στη χρήση βοτάνων ήταν το ‘Ζαγόρι’. Κατά τη διάρκεια των αιώνων 17ος-19ος έγινε το πιο διάσημο κέντρο παραδοσιακής θεραπευτικής στη βαλκανική χερσόνησο. Οι πρακτικοί γιατροί, οι οποίοι προέρχονταν από την περιοχή εκείνη και ήταν γνωστοί ως ‘βικογιατροί’ ή ‘κομπογιαννίτες’, χρησιμοποιούσαν φυτά για τη θεραπεία διαφόρων ασθενειών. Σήμερα η σημασία της λέξης ’κομπογιαννίτες’ έχει αλλάξει και αναφέρεται σε τσαρλατάνους και απατεώνες γιατρούς. Αυτό έγινε κυρίως όταν στην ομάδα των εμπειρικών θεραπευτών εισχώρησαν τυχοδιώκτες που εκμεταλλεύτηκαν την άγνοια των απλών ανθρώπων με μόνο σκοπό το κέρδος. Ωστόσο, οι πραγματικοί πρακτικοί γιατροί, με σκοπό την διαφύλαξη του κύρους και την εξασφάλιση των γνώσεων χρησιμοποίησαν ειδική διάλεκτο. Έτσι, σήμερα εκτιμάται ότι οι περισσότεροι από αυτούς ήσαν ευσυνείδητοι, ικανοί και με την εμπειρία τους εξυπηρετούσαν τον πάσχοντα. Οι συνταγές που χρησιμοποίησαν ονομάστηκαν γιατροσόφια και ήταν κυρίως αντίγραφα των αρχαίων συνταγών του Διοσκουρίδη και του Ιπποκράτη. Αυτοί που αντέγραφαν τις συνταγές, μερικές φορές προσέθεταν δικές τους δοξασίες με αποτέλεσμα κάποιες από αυτές να φαίνονται παγανιστικές ή αφελείς. Στήριγμα των Βικογιατρών ήταν τα άφθονα βότανα του Βίκου, και της ευρύτερης περιοχής της Ηπείρου, των οποίων η νεώτερη επιστημονική έρευνα δικαιώνει τη χρήση τους ως θεραπευτικών μέσων.

Oι εμπειρικοί ιατροί οι οποίοι έδρασαν στον ελληνικό χώρο κατά τον 19ο και 20ό αιώνα έτυχαν προστασίας από τις τοπικές κοινότητες αλλά και δεν υπέστησαν διωγμό από το ιατρικό σώμα, όπως συνέβη σε άλλες χώρες. Οι θεραπείες που πρότειναν οι παραδοσιακοί θεραπευτές (γνωστοί ως «εμπειρικοί» ή «πρακτικοί», «γιάτρισσες» ή «γιατρίνες» για τις γυναίκες, «μάγοι», «αγύρτες» ή «κομπογιαννίτες» όπως ήδη αναφέρθηκε) στο πλαίσιο της λαϊκής ιατρικής στηρίζονταν σχεδόν αποκλειστικά στη χρήση βοτάνων.

Και σ’ αυτήν την περίπτωση μεταξύ των παραδοσιακών θεραπευτών υπήρχαν ιερείς και μοναχοί. Το πνευματικό, συμβολικό μέρος της πρακτικής τους περιελάβανε επωδές, ξόρκια, ευχές και προσευχές. Πολλοί είχαν στην κατοχή τους χειρόγραφα με γιατροσόφια. Από την άποψη αυτή οι πρακτικές τους συνδέονταν με την παράδοση της αρχαίας ελληνικής και βυζαντινής ιατρικής. Οι περισσότεροι «πρακτικοί» ήταν ενταγμένοι στην τοπική κοινότητα, όπου κατοικούσαν και μοιράζονταν τις ίδιες πολιτισμικές αναφορές και κώδικες επικοινωνίας με τους κατοίκους, σε αντίθεση με τους επιστήμονες ιατρούς, οι οποίοι, συνήθως, είχαν αστική καταγωγή και, το σημαντικότερο, εκφράζονταν στην καθαρεύουσα όσον αφορά την περιγραφή των ασθενειών και τη θεραπεία τους . Επίσης οι εμπειρικοί γιατροί συνήθως δεν πληρώνονταν σε χρήμα για τις υπηρεσίες τους, αλλά σε είδος, σε αντίθεση με τους επιστήμονες ιατρούς.

Στα μέσα περίπου 20ου αιώνα, η μετανάστευση του ελληνικού πληθυσμού και κυρίως των νέων ανθρώπων από τις αγροτικές περιοχές στα μεγάλα αστικά κέντρα, είχε ως αποτέλεσμα την απομόνωση των απομακρυσμένων περιοχών. Έτσι, οι κάτοικοι των περιοχών αυτών στράφηκαν στη χρήση βοτάνων, λόγω της απλότητάς τους και του χαμηλού κόστους τους, σε σύγκριση με τα βιομηχανικά φάρμακα.

Επίσης, στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα παρατηρήθηκε μία συστηματική προσπάθεια κατασυκοφάντησης της αποτελεσματικότητας των βοτάνων και απόρριψης της φυτοθεραπείας από την επίσημη ιατρική πρακτική. Έτσι, γίνεται εύκολα αντιληπτό το γεγονός ότι μέχρι και την δεκαετία του ’80 υπήρχε έντονη αμφισβήτηση των βοτάνων από μία σημαντική μερίδα του λαού και όχι μόνο. Ωστόσο, τις τελευταίες δεκαετίες ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι στη χώρα μας δείχνουν εμπιστοσύνη στην ασφάλεια και την αποτελεσματικότητα των φαρμάκων φυτικής προέλευσης .

ΤΑ ΒΟΤΑΝΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΜΑΣ

Η περιοχή μας και κυρίως η περιοχή του Παρνασσού είναι πλούσια σε βότανα. Ο Παρνασσός είναι γνωστός από την αρχαιότητα για τα αρωματικά –φαρμακευτικά φυτά του. Ο Θεόφραστος στα συγγράμματά του τον χαρακτηρίζει «φαρμακωδέστατον». Στην ευρύτερη περιοχή του Παρνασσού απαντώνται 1418 είδη και υποείδη φυτών (21,4% της ελληνικής χλωρίδας). Στο πλαίσιο του προγράμματός μας για την άυλη πολιτιστική κληρονομιά γνωρίσαμε κάποια από αυτά μέσα από την επαφή μας με ανθρώπους που ασχολούνται με τη συγκομιδή και επεξεργασία των βοτάνων. Γνωρίσαμε το φασκόμηλο, το οποίο ως ρόφημα λειτουργεί ως ηρεμιστικό, ρυθμιστής των οιστρογόνων, ενώ ως απόσταγμα βελτιώνει την εμφάνιση των μαλλιών. Γνωρίσαμε τη μέντα που ως ρόφημα λειτουργεί ως αποτοξινωτικό  για τον ανθρώπινο οργανισμό, το εκπληκτικό τσάι του Παρνασσού που ονομάζεται και σιδερίτης, γιατί στην αρχαιότητα είχε τη φήμη ότι γιάτρευε τις πληγές από τα σιδερένια όπλα στον πόλεμο. Πληροφορηθήκαμε τις εκπληκτικές ιδιότητες ενός άλλου βοτάνου με το όνομα σκορπίδι που καθαρίζει τις πέτρες από τα νεφρά, την αγριοτριανταφυλλιά και το υπερικό.

ΒΟΤΑΝΑ ΚΑΙ ΑΕΙΦΟΡΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Τα τελευταία χρόνια ξεκίνησε μια έντονη συζήτηση για ενδεχόμενη επιστροφή στην ύπαιθρο ανθρώπων που έχουν μεγαλώσει στις πόλεις και στην ανάληψη προσπαθειών για την εισαγωγή νέων ή και παλαιών, ξεχασμένων σήμερα, γεωργικών καλλιεργειών όπως, εν προκειμένω, εκείνες των φαρμακευτικών βοτάνων και των αρωματικών φυτών. Ο ρόλος της μνήμης είναι εξαιρετικά σημαντικός με δεδομένη την εγκατάλειψη της υπαίθρου (πληθυσμιακή και θεσμική) επί δεκαετίες και συνακολούθως των τοπικών καλλιεργειών και πολλών γηγενών φυτικών ποικιλιών. Η επιστροφή αυτή εντάχθηκε στο πλαίσιο της αειφόρου ανάπτυξης.

Στην διεθνή βιβλιογραφία συναντούμε πολλές προσπάθειες για ορισμό και ερμηνεία της αειφόρου ανάπτυξης. Ο πλέον διαδεδομένος ορισμός είναι ο εξής: “ η ανάπτυξη που ικανοποιεί τις ανάγκες της παρούσας γενιάς χωρίς να εμποδίζει την ικανότητα των μελλοντικών γενιών να ικανοποιήσουν τις ανάγκες και τους στόχους τους”, ενώ ένας δεύτερος ορισμός ο οποίος αγγίζει περισσότερο την οικολογική πτυχή της αειφορίας  θεωρεί την αειφόρο ανάπτυξη ως “ την ανάπτυξη που βελτιώνει την ποιότητα της ανθρώπινης ζωής κινούμενη μέσα στα πλαίσια της φέρουσας ικανότητας των οικοσυστημάτων που την υποστηρίζουν”. Η προσέγγιση της ΕΕ για τη βιώσιμη ανάπτυξη είναι η λεγόμενη «προσέγγιση των τριών πυλώνων» (οικονομική αποτελεσματικότητα, περιβαλλοντική προστασία, κοινωνική δικαιοσύνη), η οποία προϋποθέτει την ενσωμάτωση οικονομικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών πολιτικών. Στο πλαίσιο αυτό μπορεί να προωθηθεί η παραγωγή και το εμπόριο βοτάνων και φαρμακευτικών φυτών για να βοηθήσει στη μείωση της αγροτικής φτώχειας. Χαρακτηριστικά αναφέρονται τα ακόλουθα: «Βοηθώντας τους μικρούς παραγωγούς να καλλιεργούν και να εμπορεύονται μη παραδοσιακά αγροτικά προϊόντα, όπως είναι τα αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά, ασκούμε θετική επίδραση στην αγροτική ανάπτυξη και την αύξηση της απασχόλησης στην ύπαιθρο, με αποτέλεσμα την αντιμετώπιση της φτώχειας και των χαμηλών εισοδημάτων στις αγροτικές περιοχές». Οι καλλιέργειες των αρωματικών φυτών δεν έχουν ιδιαίτερες απαιτήσεις, προσαρμόζονται πολύ καλά στο μεσογειακό κλίμα, μπορούν να αξιοποιήσουν φτωχά και υποβαθμισμένα εδάφη. Οι εδαφολογικές και κλιματικές συνθήκες της χώρας μας ευνοούν ιδιαίτερα την ανάπτυξη των φυτών αυτών, που δίνουν προϊόντα εξαιρετικής ποιότητας, καθιστώντας τα ανταγωνιστικά στο εξωτερικό. Σε μια δεύτερη προοπτική τα βότανα, η καλλιέργεια και η χρήση τους μπορούν να συμβάλλουν στην ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών τουρισμού που θα συνδέονται κυρίως με τον αγροτουρισμό.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αρωματικά φυτά και βότανα. Η συμβολή τους στην αειφόρο ανάπτυξη των γεωργικών περιοχών.

Βότανα στη λαϊκή θεραπευτική Ευάγγελος  Καραμανές 

Προστασία Αρωματικών- Φαρμακευτικών φυτών στον Παρνασσό

Η γνώση των αρχαίων Ελλήνων ιατρών ως θεμέλιο για την ανάπτυξη της σύγχρονης λαϊκής θεραπευτικής  Αληγιάννης Νεκτάριος

Ρηγάτος, Α.2014.Τα βότανα στον πολιτισμό των Ελλήνων, Ειδική έκδοση της εφημερίδας ΤΑ ΝΕΑ

DencklaT. 2002. Εφαρμοσμένες Βιοκαλλιέργειες. Αθήνα: Ψυχάλου Α.

 

 

 

ΜΟΤΊΒΑ ΣΕ ΤΟΠΙΚΕΣ, ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΕΣ ΦΟΡΕΣΙΕΣ ΚΑΙ ΚΟΣΜΗΜΑΤΑ                της Καρούζου Παρασκευής,  ΠE06

Η φορεσιά σαν προέκταση και απεικόνιση του ανθρώπινου σώματος, αποτελεί ένα βασικό

εργαλείο για την κατανόηση του ανθρώπου και της κοινωνίας.

Στον παραδοσιακό πολιτισμό η φορεσιά εκπέμπει ισχυρά μηνύματα κοινωνικοποίησης. Όσο μικρή κλειστή και αυτάρκης είναι μια παραδοσιακή κοινωνία τόσο περισσότερο κοινωνικοποιημένα (συμβατικά) είναι τα σημάδια της φορεσιάς. Οι λειτουργίες που συμπλέκονται σε κάθε φορεσιά είναι πολλές και αξιολογούνται διαφορετικά στην καθημερινή, γιορτινή ή την τελετουργική φορεσιά (γάμος-θάνατος). Στην κυριακάτικη φορεσιά συχνά διαβάζεται και το επάγγελμα του νοικοκύρη ή η κυριότερή του ασχολία. Η φορεσιά επίσης δηλώνει τον τόπο καταγωγής ο οποίος διαφαίνεται ιδιαίτερα στη γυναικεία γιορτινή και νυφιάτικη φορεσιά. Στα πανηγύρια η κάθε κοινότητα συχνά χαρακτηρίζεται με ένα ή δύο εύκολα αναγνωρίσιμα στοιχεία της φορεσιάς. Οι τοπικές διακρίσεις είναι συνήθως μικρές διαφοροποιήσεις δύσκολα αναγνωρίσιμες για όσους δεν τις ξέρουν. Πολλές φορές μάλιστα τις αναγνωρίζουν οι γυναίκες μιας μόνο γενιάς. Στην κλίμακα του έθνους, η φορεσιά λειτουργεί ως στοιχείο της εθνικής  ταυτότητας και ενισχύει την εθνική συνείδηση.

Τα παιδιά μάθαιναν από μικρά να ξεχωρίζουν τα μοτίβα της κάθε φορεσιάς και να προσλαμβάνουν το μήνυμα αν π.χ. μια γυναίκα είναι ανύπαντρη ή παντρεμένη, νιόνυφη, με παιδιά ή χήρα αν ένας άντρας είναι χωριάτης ή ξωμερίτης, αν είναι γεωργός ή βοσκός κ.λ.π. Ο τρόπος διαμόρφωσης της φορεσιάς ακολουθεί τους νόμους της παράδοσης: είναι προφορικός και άγραφος. Η μια γενιά παραδίδει στην άλλη , η μάνα στην κόρη, ο παππούς στον εγγονό, ο τεχνίτης στο μαθητευόμενο, γεγονός που συνεπάγεται συντηρητισμό και πολύ αργές εξελικτικές διαδικασίες, που χαρακτηρίζουν τον παραδοσιακό τρόπο ζωής στο σύνολό του .

Τα μοτίβα στις φορεσιές συνδέονται με τις συνήθειες, τις παραδόσεις, τις κλιματολογικές και βιοτικές συνθήκες και την ιστορική καταγωγή των κατοίκων του κάθε τόπου, με το πρόσφορο υλικό της κάθε περιοχής, αλλά και με τις ιστορικές περιπέτειες των κατοίκων και  τη θέλησή τους να παραμείνουν στα πατροπαράδοτα. Εξαρτώνται επίσης από τις επιδράσεις, τις διασταυρώσεις, τις επαφές τους με τον έξω κόσμο, όπως και από την κοινωνική, οικονομική, επαγγελματική και χειροτεχνική επίδοσή τους. Υπάρχουν παραλλαγές στα σχέδια, στα κεντήματα και στις ονομασίες τους γιατί οι γυναίκες συναγωνίζονταν μεταξύ τους στην «καλλιτεχνική» κατασκευή των φορεσιών τους, πάντα όμως στο βαρύ πλαίσιο του κλειστού τοπικού αγροτοποιμενικού οικονομικού συστήματος. Τα κεντήματα και τα κοσμήματα μπορούν ν’ αποτελέσουν, ενιαίο, ξεχωριστό κύκλο, μέσα στο σύνολο της λαϊκής καλλιτεχνικής δημιουργίας. Και τα δυο πηγάζουν απ’ την ίδια προαιώνια διάθεση του ανθρώπου για διάκριση και επιβολή.

Τα κομμάτια και τα εξαρτήματα της ελληνικής φορεσιάς, εκείνα που συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο μέρος του κεντητού διάκοσμου, είναι:

  • τα γυναικεία πουκάμισα, τα φέσια, οι μπόλιες και οι ποδιές,
  • οι ανδρικοί και γυναικείοι επενδύτες σ’ όλες τους τις μορφές, είτε μακρείς, όπως το πιρπιρί, είτε κοντοί, όπως τα σιγκούνια, οι φέρμελες, τα μεϊντάνια και τα κοντογούνια.

ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΟ KENTHMΑ: ΜΟΤΙΒΑ, ΘΕΜΑΤΑ, ΣΧΕΔΙΑ

Τα έργα της νεοελληνικής κεντητικής αντικατοπτρίζουν, όπως οι δοξασίες και τα έθιμα, την λαϊκή ψυχή και το κοινωνικό σύνολο μέσα από το οποίο προέρχεται ο δημιουργός τους. Η χειροτεχνία αυτή επιβιώνει στην Τουρκοκρατία – ο ελληνισμός την ακολουθεί με ασυνήθιστη προσήλωση ως συνέχεια του Βυζαντίου – αναδημιουργείται, εκφράζεται με νέα στοιχεία και εμφανίζει νέους μορφολογικούς τύπους. Η επίδραση του κατακτητή δεν μεταβάλλει την υπόσταση και τον εθνικό της χαρακτήρα, ούτε οι ξενικές επιδράσεις από Ανατολή και Δύση την αλλοιώνουν. Τα ξένα στοιχεία αφομοιώνονται και προσαρμόζονται στην κατά τόπους αισθητική αντίληψη.

Το νεοελληνικό κέντημα (κεντίδι, πλουμί, ξόμπλι) είναι έργο ανωνύμων και σπάνια επωνύμων δημιουργών και προσδιορίζεται από ειδικούς κανόνες τεχνικής και αισθητικής που του προσδίδουν ιδιαίτερο τύπο και ρυθμό. Το δειγματολόγιο της νεοελληνικής κεντητικής είναι αφάνταστα πλούσιο και ποικίλο σε είδη κεντημάτων της γυναικείας, κυρίως οικιακής, χειροτεχνίας που καλλιεργήθηκε από τις Ελληνίδες με μεγάλη καλαισθησία και υπομονή. Τα διάφορα αυτά καλοδουλεμένα κεντήματα έχουν πάρει τις ονομασίες τους από τα υλικά, την τεχνική τον προορισμό και τον τόπο της δημιουργίας τους.

Οι ενδυμασίες έχουν καθιερωμένο κέντημα για κάθε ηλικία και κοινωνική θέση με συγκεκριμένο συμβολισμό, το γιόμισμα. Υπάρχουν συγκεκριμένα μοτίβα που φορούν τα κορίτσια, οι αρραβωνιασμένες, οι νιόπαντρες, οι χήρες, οι γυναίκες που ο άντρας τους λείπει στην ξενιτιά, οι μεσόκοπες και οι γριές. Τα σχέδια διαφέρουν επίσης ανάμεσα στις καθημερινές, τις γιορτινές τις μέρες, του γάμου, κα. Η γυναίκα αρχίζει να κεντά στην αρχή της εφηβείας της τα κομμάτια που θα φορέσει την ημέρα του γάμου, τις μεγάλες μέρες (γιορτές) των Χριστουγέννων, τις Αποκριές, Πάσχα και αυτά που θα φορέσει μετά τα 45 της χρόνια και μ’ αυτά θα την θάψουν, για να κλείσει έτσι τον κύκλο της ζωής της.

Τα διακοσμητικά θέματα της νεοελληνικής κεντητικής είναι:

α) Απλά διακοσμητικά

β) Αφηγηματικά

γ) Συμβολικά

Πολλά επίσης σχήματα και θέματα έχουν σχέση με τους βιογενετικούς νόμους και ανταποκρίνονται σε παμπάλαιες ανθρώπινες συνήθειες της γένεσης, σε λατρείες και μαγικές δοξασίες.

Τα μοτίβα που συναντάμε πιο συχνά είναι:

  • τα γεωμετρικά: μαίανδροι, ρόδακες, ανθέμια, έλικες
  • οι σταυροί, οι εκκλησίες
  • τα λουλούδια, φυτικός διάκοσμος, το δέντρο της ζωής,
  • τα πουλιά, παγόνια, πετεινοί, τσαλαπετεινοί, πάπιες
  • τα ζώα, σκυλάκια,
  • η ναυτική ζωή, τα τρικάταρτα καράβια, οι γοργόνες, καλαμάρια, ψάρια, μικροί αχινοί
  • παραστάσεις με ανθρώπινες μορφές, ειδυλλιακές σκηνές από τον γάμο, το κυνήγι, έφιππες μορφέςπολεμιστές,κ.α.

Το πιο συνηθισμένο μοτίβο είναι τα ανθοφόρα και καρποφόρα κλαδιά  και τα πουλάκια.

Λουλούδια: μισά λουλουδάκια, μονότηρα ή διπλά λουλούδια, μεγάλα λουλούδια, κλάρα ή γλάστρα με λουλούδια, βέργες, ψαράγκαθα, κούπες, μαγιάκια, κληματόφυλλα, κουκουνάρια, πιπιρίτσες. Πλατιά κεντήματα που στολίζουν τα γιορτινά πουκάμισα ή τις ποδιές είναι ο Μάης ο διπλός, η Αράχωβα, η διπλή πέρδικα με τα δώδεκα περδικάκια που φοριούνται επίσης με καθορισμένη πάντα σειρά: o Μάης από κάτω, η Αράχωβα από πάνω και η πέρδικα παραπάνω. ανθεμωτή έλικα

ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΙ

Ο σταυρός συμβολίζει τη θρησκεία, το καράβι τη ζωή, το λουλούδι τη νεότητα, το περιστέρι την αγνότητα, το δέντρο τη μακροζωία καθώς και τα χρώματα (κόκκινο, πράσινο) ή σχήματα (κύκλος, τετράγωνο, τρίγωνο) συμβολίζουν κάποιες αξίες.

Η αναδρομή στο απώτερο παρελθόν εκφράζεται μέσα από:

  1. το δωρικό ρυθμό και τα γεωμετρικά μοτίβα της αρχαίας ελληνικής τέχνης,  (ρόδακες, ανθέμια, μαίανδροι, σπίρες,

       ii.τον μινωικό πολιτισμό όπως τον αποκάλυψαν οι ανασκαφές του Sir Arthur Evans, μινώταυρος, μίτος..)

     iii. τις Αμαζόνες,

  1. τις ντυμένες από την Εύα Σικελιανού Ωκεανίδες του Προμηθέα Δεσμώτη,
  2. τις Εστιάδες,
  3. τις κόρες της κλασικής εποχής και

    vii.το Βυζάντιο, (βυζαντινές πριγκίπισσες, έλικας, ο δικέφαλος αετός)

Τα μοτίβα στις ενδυμασίες μπορεί επίσης να αντιγράφουν έργα τέχνης που έχουν διασωθεί: τοιχογραφίες Κνωσού, Αγ. Τριάδας, Τίρυνθας και Θηβών, μινωικά ειδώλια, Κόρες της Ακροπόλεως, αρχαία ανάγλυφα, αγάλματα, αγγειογραφίες, βυζαντινές αγιογραφίες, μικρογραφίες χειρόγραφων, ψηφιδωτά κ.ά.

Εικονογραφώντας την ιστορική συνέχεια του ελληνισμού, οι ιστορικές περίοδοι παρουσιάζονται με «στυλιζαρισμένες βουβές εικόνες (tableaux vivants)», που αναπαριστούν ένα επιλεγμένο θέμα για την κάθε εποχή.

Βελονιές είχανε τη σταυροβελονιά, την πισωβελονιά, το ανηβατό, την αλυσίδα, φιστόνι, κοφτό. Στις ενδυμασίες κεντούσανε και τα αρχικά του ονόματος τους.

Στα επιρράμματα των ρούχων ανήκουν τα ταβλία, κομμάτια υφάσματος κομμένα ορθογώνια ή λοξά που, αν είναι κόκκινα, λέγονται πλουμάτα. Τα σηγμέντα (segmenta), σημέντα στην καθομιλουμένη, δηλώνουν τον ετερόχρωμο επίρραπτο διάκοσμο στις άκρες του ρούχου, που φέρει τετράγωνα κοσμήματα, εξέμπλια (exemplum) ή πλουμία (plumus)

ΔΑΝΤΕΛΑ

Οι φορεσιές εκτός απ’ τα κεντήματα στολίζονται και με δαντέλλες Ο γύρος, το τελείωμα δηλαδή της ποδιάς στολίζονταν ολόγυρα με δαντέλα. Επίσης το μαντήλι του κεφαλιού στο τελείωμά του είχε   αζούρια. Ήταν διπλωμένο τρίγωνο και εκεί που γινόταν το δίπλωμα αλλά και περιμετρικά στο πίσω μέρος του στολίζονταν κάποιες φορές με χρυσή δαντέλα.

Η δαντέλα είναι το στερνοπαίδι της κεντητικής και το μόνο είδος, που έμεινε αυστηρά γυναικεία χειροτεχνία. Η τεχνική της συνίσταται στο πολύπλοκο δέσιμο κόμπων και θηλιών με το βελονάκι, λιγότερων ή περισσότερων ανάλογα με τις απαιτήσεις του σχεδίου.

Οι γνησιότεροι και αντιπροσωπευτικότεροι τύποι ελληνικής δαντέλας είναι η αρατζιδέλλα και η μπιμπίλα το αζούρ και βενίς. Δύο άλλοι τύποι είναι εκείνη που πλέκεται στα κοπανέλλια και η χυτή, που πλέκεται με τα δάχτυλα. Τα μοτίβα και εδώ προέρχονται κυρίως από το φυτικό διάκοσμο.

ΚΕΦΑΛΟΔΕΜΑΤΑ

Τα θεμάτων των μοτίβων των κεφαλομάντηλων ή των άλλων στοιχείων του κεφαλόδεσμου (κουκουνάρι, ρόδι, κλήμα, κόκορας, φίδι, σελήνη, μήλο) είναι συμβολικά, και συνδέονται όχι απλώς με τη γονιμότητα αλλά γίνονται φορείς της και την μεταδίδουν σύμφωνα με τις αρχές της ομοιοπαθητικής μαγείας στη γυναίκα που τα φοράει. Αποτελούν επίσης αναγνωριστικά μηνύματα για να ξεχωρίζει η παντρεμένη από την ανύπαντρη, η ανήλικη από την ενήλικη, η κόρη από τη μητέρα, η αρχόντισσα από τη λαϊκή, η Κυριακή από την καθημερινή, το πένθος και η θλίψη από τη χαρά και τη γιορτή. Όπως τα συναντάμε στις νύφες, είναι σύμβολα «θυσίας» με την έννοια του θανάτου μιας παλιάς ζωής εν όψει μιας καινούργιας.

Το στόλισμα του κεφαλιού συμπλήρωνουν και άλλα περίτεχνα διακοσμητικά στολίδια, όπως αλυσίδες, διαδήματα (άμπυξ), καδένες, στεφάνες, μικρές πόρπες, καρφίτσες ή καρφοβελόνες σε μορφή άνθους ή πτηνού, πρεπενδούλια (διαδήματα αλυσιδωτά βυζαντινών χρόνων), τεπελίκια (στρογγυλά κοσμήματα κεφαλής άλλοτε κεντητά) κ.α. δίδοντας ιδιότητες «δυναμικές – μυστικές και γονιμικές» όπως στην αρχαιότητα.

ΚΟΣΜΗΜΑΤΑ

Το κόσμημα, ιδιαίτερα κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, αποτελεί ένα εύκολο τρόπο αποταμίευσης και μεταφοράς των αγαθών σε περίπτωση ανάγκης. Κάθε τμήμα της φορεσιάς χαρακτηρίζεται από διαφορετικά κοσμήματα. Αρχέγονα σύμβολα όπως ο σταυρός, ο κύκλος, ο ρόμβος φτιάχνονται με πολύχρωμες χάντρες, φλουριά, δεκάρες, κωσταντινάτα, κοχυλάκια, φιδοκέρατα, γαρύφαλλα και σκόρδα περασμένα σε κόκκινες κλωστές σαν φυλαχτά, μαζί με κόκκινες και μπλε κορδέλες, κοσμούν τις κοτσίδες για να εξασφαλίσουν σ’ αυτή που τα φορά, τη γονιμότητα και την καλή τύχη.

Χαρακτηριστικός και ιδιόρυθμος τύπος κοσμήματος είναι τα  πολύ  μακριά γιορντάνια καμωμένα από πολλές σειρές αλυσίδες, που φτάνουν σχεδόν ως τη μέση και απ’ όπου κρέμονται μεγάλες στρογγυλές συρματερές πλάκες ή πλάκες με νομίσματα.

Η χρήση νομισμάτων ελληνικών ή ξένων στα κοσμήματα ιδιαίτερα σ’ εκείνα που συνδέονται με το στολισμό του στήθους είναι δείγμα οικονομικής ευημερίας και τρόπος τοποθέτησης χρημάτων, αποτελεί επίσης παλαιότατη παράδοση για την Ελλάδα. Στη Βυζαντινή εποχή ο λαός συνήθιζε να χρησιμοποιεί  νομίσματα σα φυλαχτά και κλασικό παράδειγμα αποτελούν  τα μέχρι σήμερα γνωστά κωνσταντινάτα.

ΠΟΡΠΗ

Οι πόρπες, δουλεμένες μ’ όλες τις τεχνικές (σμάλτο, σαβάτι, φουσκωτές, χυτές, συρματερές), παρουσιάζουν αφάνταστη ποικιλία τύπων και είναι απ’ τα πιο αντιπροσωπευτικά έργα της νεοελληνικής αργυροχοΐας. Εκτός από τις πόρπες σε ζώνες έχουμε και τα διάφορα κλειδωτάρια ή θηλυκωτάρια που χρησίμευαν για να κλείνουν τα ανοίγματα του στήθους ή του λαιμού.

ΥΛΙΚA ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΤΕΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗΣ ΦΟΡΕΣΙΑΣ

Τα πολύτιμα υφάσματα, οι βαρύτιμες χρυσοΰφαντες στόφες, τα κλαδωτά και ριγωτά μεταξωτά, τα μεταξωτά ατλάζια, τα μάλλινα μερινά, οι βαριές χρωματιστές τσόχες, τα πλούσια βελούδα για τις πολύτιμες αστικές φορεσιές, τα φέρνανε συνήθως οι μεγάλοι ισναφλήδες-πρωτομαστόροι των συντεχνιών εμπορευόμενοι, από την Πόλη και τα εργαστήριά της, καθώς και από τη Χίο και την Κύπρο, όπου από το 17ο αι. αναφαίνονται εργαστήρια σημαντικά για βαρύτιμα μεταξωτά υφάσματα. Πολλά πλούσια υφάσματα εισάγονταν από τη Ρωσία, την Ιταλία (Τεργέστη, Γένοβα, Βενετία, Πάδουα) στην Αυστρία, τη Γαλλία και απ’ την Αγγλία.

Οι ραφτάδες-τερζήδες ή οι χρυσοραράπτες, ράβανε ή κεντούσανε όλες αυτές τις πλούσιες φορεσιές και τους επενδύτες τους. Γενικά στους πλανόδιους τεχνίτες μετανάστες και ταξιδευτές οφείλεται μεγάλο μέρος αν όχι το μεγαλύτερο της διάδοσης, διατήρησης και ανάπτυξης των τεχνών καθώς και η παρατηρούμενη ομοιομορφία σε πολλούς κλάδους και είδη τους. Και αναμφίβολα είναι εκείνοι που εξαπλώνουν απ’ τα τέλη περίπου του 18ου αι. τη φουστανέλα με τα πλούσια ολοκέντητα γιλέκα, φέρμελες, μεϊντάνια, τουζλούκια και στο πιο απόμακρο χωριό, παντού όπου ακτινοβολούσε ο Ελληνισμός και μάλιστα όταν στα επαναστατικά χρόνια και στην απελευθέρωση η φουστανέλα που συμβολίζει τον ιερό Αγώνα, καθιερώνεται σαν εθνικό ένδυμα και τη φοράει ολόκληρη η ρωμιοσύνη.

ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΠΑΝΤΟΥ

  1. Αμφίπλευρη Συμμετρία ή Αντανάκλαση 
  2.      Περιστροφή -περιστροφική συμμετρία
  3. Μεταθετική ή Ολισθηρή Αντανάκλαση
  4. Αντισυμμετρία

ΑΜΦΙΠΛΕΥΡΗ ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ — ΑΚΤΙΝΙΚΗ ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ

Παραδείγματα αμφίπλευρης συμμετρίας αποτελούν το ισοσκελές τρίγωνο, η διάταξη των φύλλων και το ανθρώπινο σώμα.

ΠΕΡΙΣΤΡΟΦΙΚΗ ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ —ΠΕΡΙΣΤΡΟΦΗ

ΜΕΤΑΘΕΤΙΚΗ Η ΟΛΙΣΘΗΡΗ ΑΝΤΑΝΑΚΛΑΣΗ (GLIDE REFLECTION)

ΑΝΤΙΣΥΜΜΕΤΡΙΑ (ANTISYMMETRY)

Μονοδιάστατες διατάξεις

Δυσδιάστατες διατάξεις

Τα νεοελληνικά κεντήματα, απομεινάρια παλιάς κληρονομιάς, με ιδιαίτερο λαογραφικό και καλλιτεχνικό ενδιαφέρον μας παρέχουν σήμερα την δυνατότητα μιας ουσιαστικής ανθρώπινης και εθνικής αυτογνωσίας και συνάμα μιας τελετουργικής μύησης στον μυστηριώδη και εκθαμβωτικό κόσμο της νεοελληνικής κεντητικής.

Για την επιβίωση της ελληνικής φορεσιάς γίνανε πολλές αναζωογονητικές προσπάθειες. Από το 1912 το Λύκειο των Ελληνίδων αρχίζει να επαναφέρει το ενδιαφέρον και την προσοχή για τις εθνικές φορεσιές. Συγκεντρώνει μεγάλο αριθμό από εθνικές ενδυμασίες, διδάσκει σε νέους και νέες τους ελληνικούς χορούς και διοργανώνει αλλεπάλληλες εθνικές γιορτές.   Από το 1927 με την προώθηση των Δελφικών γιορτών αρχίζει να εισάγεται η ελληνική φορεσιά καθώς και οι ελληνικοί χοροί και τα τραγούδια στα σχολεία, στις διάφορες οργανώσεις, σε φιλανθρωπικούς χορούς που δίνονται στην Αθήνα, όπως και σε όλες τις επίσημες τελετές. Έτσι σήμερα οι εμφανίσεις της φορεσιάς είναι συχνότατες τόσο στην Αθήνα, όσο και στις διάφορες επαρχίες.    Την κίνηση αυτή για την επιβίωση της ελληνικής ενδυμασίας παρακολούθησε και η ανάπτυξη Μουσείων και ιδιωτικών Συλλογών. Με την ίδρυση της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας αρχίζει από το 1882 η περισυλλογή των εθνικών ενδυμασιών, κυρίως ιστορικού περιεχομένου (των Αγωνιστών του 1821 καθώς και διαφόρων άλλων) που παίρνει μουσειακό χαραχτήρα αλλά δεν ολοκληρώνεται. Εθνικές στολές υπάρχουν σήμερα σε διάφορες ιδιωτικές συλλογές, καθώς και στο «Μουσείο Κοσμητικών Τεχνών» στην Αθήνα, στο «Λαογραφικό Μουσείο» του πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Τη μεγαλύτερη όμως και πλουσιότερη συλλογή που απαρτίζεται από 212 αυθεντικές ενδυμασίες διαφόρων τόπων της ελληνικής γης, και που η καθεμιά της αντιπροσωπεύει ιδιαίτερο τύπο ενδυμασίας, συγκεντρώνει στην Αθήνα το Μουσείο Μπενάκη. Οι χωρικές και αστικές αυτές ενδυμασίες του Μουσείου Μπενάκη πληρέστατα  και τελειότατα καταρτισμένες με όλα τα τεμάχια και τα εξαρτήματά τους προσφέρουν πλουσιότατη εικόνα από τις ποικίλες και ιδιότυπες ενδυμασίες της ελληνικής φυλής.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ /ΠΗΓΕΣ

Νεοελληνική τέχνη – Ελληνικές γυναικείες φορεσιές: βασικοί τύποι και επιδράσεις

LYCEUM CLUB OF GREEK WOMEN (ΛΥΚΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΔΩΝ)

Γενικά για την ελληνική φορεσιά

Ελληνικοί Παραδοσιακοί Κεφαλόδεσμοι

Άρθρα/Ελληνικοί-Παραδοσιακοί-Κεφαλόδεσμοι

Από την Κρήτη ως την Ήπειρο: Οι παραδοσιακές ελληνικές φορεσιές που έγιναν γραμματόσημα και ταξίδεψαν σε όλo τον κόσμο 

Λύκειο των Ελληνίδων Πατρών – “Ελληνικοί Κεφαλόδεσμοι” – Κεφαλοδέσιμο από τη Καλαμωτή Χίου

Κεφαλοδεσίματα: πορτρέτα γυναικών με κεφαλοδεσίματα ελληνικής παραδοσιακής φορεσιάς από όλη την Ελλάδα.

Παραδοσιακές Ενδυμασίες, κατασκευή κοσμημάτων

Geometric Symmetry in Patterns and Tilings

Eλλήνων Παράδοση

www.eikastikon.gr/kritikesparousiaseis/lada_ grkentima.html

(Μαρία Λαδά – Μινωτού, Νεοελληνική Κεντητική, Ελληνικά Κεντήματα, Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία, Αθήνα, 1998)

ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΤΩΝ ΔΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΜΜΕΤΡΙΑΣ ΤΩΝ ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΩΝ ΜΟΤΙΒΩΝ ΘΡΑΚΗΣ – ΕΥΒΟΙΑΣ – ΣΚΥΡΟΥ ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΛΕΚΤΙΚΗΣ – ΕΤΟΙΜΟΥ ΕΝΔΥΜΑΤΟΣ

Η ΚΑΡΟΥΖΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ (ΒΙΒΗ) ΕΙΝΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ, ΠE06, ΣΤΟ 1ο ΓΕΛ ΛΙΒΑΔΕΙΑΣ, ΕΓΡΑΨΕ ΚΑΙ ΣΥΝΤΟΝΙΖΕΙ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ERASMUS+ CLICHE

 

 

 

Μοναστηριακή Διατροφή (Νηστεία)[1]

της Χαροκοπάκη Κ. Αργυρώς

Τι είναι η Μοναστηριακή Διατροφή (Νηστεία)

Η μοναστηριακή διατροφή αποκαλείται και νηστεία. Η λέξη νηστεία είναι σύνθετη και προέρχεται από το αρνητικό μόριο νη και το ρήμα εσθίω, που είναι άλλος τρόπος του έσθω και του έδω και σημαίνει τρώγω. Νήστις –η πρώτη λέξη που δημιουργήθηκε– σημαίνει αυτός που δεν εσθίει, που δεν τρώγει.  Με την αύξηση της χρονικής διάρκειας και την προοδευτική διαμόρφωση του θεσμού της νηστείας, νηστεία δεν σήμαινε μόνο πλήρης αποχή από στερεές και υγρές τροφές, αλλά και μερική, δηλαδή από ορισμένες τροφές, καθώς και λήψη άλλων, συγκεκριμένων τροφών (νηστίσιμες και αρτύσιμες τροφές).

Η μοναστηριακή διατροφή (νηστεία) είναι δηλαδή η διατροφή που βασίζεται κυρίως στη φυσική διατροφή, δηλαδή σε παραδοσιακά χειροποίητα προϊόντα. Η διατροφή αυτή συνδυάζεται με τη φυσική δραστηριότητα και κυρίως με την προσευχή, παρέχοντας έτσι στον οργανισμό σωματική και πνευματική υγεία.

Τις τελευταίες δεκαετίες η διατροφή αυτή έχει έρθει στο προσκήνιο καθώς οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι οι μοναχοί με τη συγκεκριμένη διατροφή και την φυσική  δραστηριότητα εξασφαλίζουν μακροζωία και έχουν μικρά ποσοστά εμφάνισης των νοσημάτων που μαστίζουν τον σύγχρονο κόσμο όπως των καρδιαγγειακών, του καρκίνου και άλλων.

Η μοναστηριακή διατροφή (νηστεία) δεν περιλαμβάνει κορεσμένα ζωϊκά λίπη. Το κρέας, τα αυγά, τα γαλακτοκομικά προϊόντα, τα ψάρια (αλλά όχι τα οστρακοειδή και τα μαλάδια, δηλαδή το καλαμάρι, το χταπόδι, η σουπιά, κ.ά.) και το κρασί είναι οι κύριες τροφές που αποκλείονται κατά την άσκηση της μοναστηριακής διατροφής (νηστεία). Όταν η εφαρμογή της είναι πιο αυστηρή, το λάδι επίσης περιλαμβάνεται στις τροφές που εξαιρούνται από το συγκεκριμένο διατροφολόγιο.

Αντιθέτως, οι φυτικές ίνες στο συγκεκριμένο διαιτολόγιο βρίσκονται σε αφθονία. Τα φρούτα και οι σαλάτες είναι δίπλα στα δύο  γεύματα των μοναχών, το πρωϊνό και το βραδινό («πρωινή και βραδινή τράπεζα»), αφού οι μοναχοί δεν έχουν μεσημεριανό γεύμα. Παράλληλα, η αυξημένη κατανάλωση οσπρίων (λόγω των νηστειών) δίνουν στον οργανισμό τις απαραίτητες βιταμίνες. Στο διατροφολόγιο της μοναστηριακής διατροφής τα όσπρια συνδυάζονται με δημητριακά (ρύζι, καλαμπόκι, ψωμί) και παρέχουν στον οργανισμό πρωτεΐνες, ισάξιες του κρέατος. Επίσης, το ψωμί βρίσκεται στη βάση της  μοναστηριακής διατροφικής πυραμίδας.

Η Ορθόδοξη Εκκλησιαστικής μας παράδοση ορίζει τις εξής περιόδους νηστείας: τη νηστεία των Χριστουγέννων (το αποκαλούμενο «σαρανταήμερο), η νηστεία του Πάσχα («Τεσσαρακοστή ή Μεγάλη Σαρακοστή»), η νηστεία των Αγίων Αποστόλων (τον Ιούνιο), η νηστεία της Παναγίας (1η έως και 14 Αυγούστου), 5 Ιανουαρίου (η παραμονή των Αγίων Θεοφανίων), 29 Αυγούστου (αποτομή της Τιμίας Κεφαλής του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου), 14 Σεπτεμβρίου (η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού), 24 Δεκεμβρίου (παραμονή των Χριστουγέννων) και κάθε Τετάρτη και Παρασκευή καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου.

Διαφορές από της Μοναστηριακής Διατροφής (Νηστείας) από τη Μεσογειακή Διατροφή

Η μοναστηριακή διατροφή (νηστεία) συχνά συγχέεται με την Μεσογειακή διατροφή. Ωστόσο, πέρα από την κοινή ευεργετική τους επίδραση στην υγεία, το περιεχόμενο του διαιτολογίου και η σκοπιμότητα εφαρμογής τους διαφέρουν. Η Μεσογειακή διατροφή επικεντρώνεται στη σωστή αναλογία γευμάτων και το άφθονο ελαιόλαδο. Επιπλέον, στο πλαίσιο αυτής της διατροφικής συνήθειας περιλαμβάνονται τα όσπρια, τα ανεπεξέργαστα δημητριακά, τα φρούτα και τα λαχανικά, η μέτρια προς υψηλή κατανάλωση ψαριού, η μέτρια κατανάλωση γαλακτοκομικών προϊόντων, η μέτρια κατανάλωση κρασιού και η χαμηλή κατανάλωση κρέατος. Το διαιτολόγιο της είναι εμπνευσμένο από τις διατροφικές συνήθεις των χωρών της Μεσογείου (Ελλάδα, Νότια, Ιταλία, Γαλλία, Ισπανία της δεκαετίας του 1940 και 150). Τις τελευταίες δεκαετίες, η επιστημονική κοινότητα έχει αναγνωρίσει, μέσα από πληθώρα κλινικών και επιδημιολογικών μελετών, το σημαντικό ρόλο της Μεσογειακής Διατροφής, τόσο στην πρόληψη όσο και στην έκβαση πολύπλοκων ασθενειών, όπως οι καρδιαγγειακές παθήσεις (ενδεικτικά: TrichopoulouBamiaTrichopoulos, 2005). Ακόμη, το 2013, η UNESCO πρόσθεσε τη Μεσογειακή διατροφή στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της χώρας μας και άλλων χωρών της Μεσογείου (Unesco, 2016).

H Μοναστηριακή  Διατροφή (Νηστεία) ως μέρος της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ευρώπης

Η μοναστηριακή διατροφή είναι συνυφασμένη με τη ζωή της Χριστιανικής Εκκλησίας, ως εκ τούτου και της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Στους πρωτόπλαστους ο Θεός όρισε ένα είδος νηστείας, απαγορεύοντας ένα είδος καρπού (Γεν. 2,17). Ο ίδιος ο Χριστός  εφήρμοσε τη νηστεία και την προσευχή σαράντα ημέρες στην έρημο μετά τη βάπτισή του. Ακολούθως, ο Μωϋσής πραγματοποίησε νηστεία προκειμένου να προετοιμαστεί για να πάρει τις εντολές του Θεού. Όλοι οι άγιοι και οι προφήτες της Ορθοδόξου Εκκλησίας εφήρμοσαν την προσευχή και την μοναστηριακή διατροφή (νηστεία). Ως εκ τούτου, η μοναστηριακή διατροφή (νηστεία) αποτελεί μέρος της Ορθόδοξης Εκκλησιαστικής παράδοσης.

Η εφαρμογή της μοναστηριακής διατροφής (νηστείας) περιλαμβάνει ένα σύνολο δεξιοτήτων, γνώσεων, τελετουργιών, συμβόλων και παραδόσεων. Το αυτό συμβαίνει με τα προϊόντα (πρώτες ύλες) που χρησιμοποιούνται κατά την άσκησή της, δηλαδή με την  παρασκευή τους δια χειρός ή από τις καλλιέργειες με ή όχι αειφόρο προσανατολισμό (π.χ. βιολογικές καλλιέργειες), τη συγκομιδή τους, τη συντήρηση, την επεξεργασία και κυρίως το μαγείρεμα αυτών. Ως εκ των δύο αυτών διαδικασιών, η μοναστηριακή διατροφή (νηστεία) αποτελεί μέρος της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ευρώπης, ειδικότερα δε της Ορθοδόξου Εκκλησίας, μεταξύ αυτών και της Ορθοδόξου Εκκλησίας της Ελλάδος.

Πιο συγκεκριμένα, η εφαρμογή της μοναστηριακής διατροφής από μόνη της δεν είναι αρκετή για τον πιστό Ορθόδοξο Χριστιανό που επιθυμεί την απόκτηση αρετών, παρεκτός και αν δεν συνοδεύεται από την προσευχή και τη γενικευμένη εγκράτεια των παθών που τον κατατρέχουν. Έτσι, εκτός από την εφαρμογή της με στόχο τη βελτίωση της σωματικής υγείας , η βασική πεποίθηση που ενυπάρχει είναι ότι ο άνθρωπος που νηστεύει δυναμώνει τη θέλησή του, επιβάλλεται στον εαυτό του και υποτάσσει το σώμα στο πνεύμα του (Χριστοδούλου, 2015).  Επίσης, σε κάθε περίπτωση, η νηστεία δεν περιορίζεται στην αναφορά στην ποιότητα των τροφίμων που καταναλώνονται αλλά και στην ποσότητα αυτών. Σημασία έχει και το πόσο θα φάει κάποιος, αφού η λίγη και μετρημένη τροφή αποτελεί βασική συνισταμένη στα γεύματα των μοναχών. Ακόμη, η ποιοτική διάσταση της εφαρμογή της αφορά και στην εγκράτεια των παθών που αναφέρθηκε, δηλαδή στην προσπάθεια για την άσκηση και άλλων αρετών και την αποξένωση από όποιο κακό, δηλαδή η άσκηση της συγχώρησης, της ελεημοσύνης, της χαλιναγώγησης των σωματικών παθών, της εγκράτειας στις ύβρεις προς τους άλλους ανθρώπους, της αποφυγής της κενοδοξίας, και της υψηλοφροσύνης, κ.ά. Ο Μέγας Βασίλειος δίνει τον ακόλουθο ορισμό της νηστείας: «Νηστεία αληθινή είναι η αποξένωσις από το κακόν, η εγκράτεια της γλώσ­σης, η αποχή από τον θυμόν, ο χωρισμός από τας επιθυμίας, την καταλαλιάν, το ψεύδος και την ψευδορκίαν. Η στέρησις από αυτά είναι αλη­θινή νηστεία. Μέσα εις αυτά λοιπόν η νηστεία είναι αγαθόν» (π. Αλεβιζόπουλος, 1997).

Η παρασκευή (μαγείρεμα) των νηστήσιμων γευμάτων αποτελεί μια διαδικασία Η άσκησή της μοναστηριακής διατροφής (νηστείας) για τους μοναχούς με την πρωινή και τη βραδινή τράπεζα αποτελούν ιεροτελεστίες. Στα γεύματα αυτά, δεν ακούγονται συζητήσεις και η διαδικασία του γεύματος είναι σεβαστή από όλους. Υπάρχει η προσευχή, αλλά και η ηρεμία. Επιπλέον, τα γεύματα αυτά διαρκούν τουλάχιστον είκοσι λεπτά, χρόνος απαραίτητος για να έρθει ο κορεσμός.

Γενικά μιλώντας, η μοναστηριακή διατροφή (νηστεία) συμβάλλει στη βελτίωση της ποιότητας ζωής και την ψυχική ευεξία των ατόμων (ευ ζην). Καλλιεργεί το αίσθημα του ευ ζην μέσα την ποιότητα των προϊόντων που καταναλώνονται καθώς και τη δυνατότητα του ανθρώπου να προάγει τις φυσικές και πνευματικές του δυνάμεις. Σε κάθε περίπτωση βέβαια, η εφαρμογή της μοναστηριακής διατροφής (νηστείας) εφαρμόζεται στο μέτρο των φυσικών δυνάμεων του ανθρώπου καθώς δεν έχει στόχο την κατάλυση των φυσικών του δυνάμεων (π.Αλεβιζόπουλος).

Σχέση της Μοναστηριακής Διατροφής (Νηστείας) με την Επιχειρηματικότητα και την Αειφόρο Ανάπτυξη

Τις περισσότερες φορές τα μοναστήρια αποτελούν οικονομικές μονάδες παραγωγής και βιομηχανικής επεξεργασίας (καλλιέργεια, συγκομιδή, παρασκευή και τυποποίηση) των βασικών συστατικών της μοναστηριακής διατροφής (νηστεία) όπως των οσπρίων, των δημητριακών και προϊόντων που παράγονται (π.χ. παξιμάδια, κουλούρια, κ.ά.), του λαδιού και των παραγώγων αυτού (π.χ. ελιές, σαπούνια, προϊόντα βασικής υγιεινής-καθαριότητας του σώματος, κ.ά.), του κρασιού και των παραγώγων του (π.χ. πετιμέζι, μούστος, κ.ά.). Τα προϊόντα διαφοροποιούνται σύμφωνα με τις πρώτες ύλες κάθε τόπου (π.χ. χαρούπια και χαρουπόμελο, ρακί και ρακόμελο στην Κρήτη).

Ακόμη, οι εν λόγω επιχειρηματικές πρωτοβουλίες έχουν σαν αποτέλεσμα εκτός από το οικονομικό κέρδος, τα οφέλη από την εν λόγω επιχειρηματική δραστηριότητα να χαρακτηρίζονται από επίκαιρα χαρακτηριστικά που σχετίζονται με την αειφόρο ανάπτυξη. Αυτό συμβαίνει καθώς τα προϊόντα παράγονται λαμβάνοντας υπόψη την προστασία του περιβάλλοντος και τη βιωσιμότητα χωρίς να διακυβεύεται η ικανότητα των μελλοντικών γενεών για την ίδια διαδικασία (βιολογικέ καλλιέργειες). Πολύ περισσότερο, τα ίδια τα χαρακτηριστικά της επιχειρηματικής δραστηριότητας των μοναστηριών (αλλά και της όποιας ιδιωτικής πρωτοβουλίας πέραν αυτών), προάγουν τη χώρα μας στο εξωτερικό καθώς αποτελούν  τα διαφοροποιημένα προϊόντα που κάνουν την εμφάνισή τους είναι ταυτόχρονα «ποιοτικά και ανταγωνιστικά» με ιδιαίτερη αισθητική, λειτουργικότητα και καλαισθησίασυμβάλλοντας  και στην ενίσχυση των εξαγωγών της.  Έτσι θα πρέπει να συνυπολογίσουμε ότι η διαδικασία καλλιέργειας τυποποίησης και παρασκευής των πρώτων υλών της μεσογειακής διατροφής (νηστείας) αποτελούν επιχειρηματικές και εργασιακές ευκαιρίες και για τους νέους της Ελλάδας.

Τέλος αλλά όχι λιγότερα σημαντικό ότι η εφαρμογή της μοναστηριακής διατροφής (νηστείας) θα μπορούσε να συμβάλει στη διεύρυνση της τουριστικής δραστηριότητας της χώρα μας μέσω του ιατρικού τουρισμού αφού τόσο η ποιότητα, η ποσότητα των τροφίμων που παράγονται και οι συνταγές που παρασκευάζονται από αυτά, όπως αναφέρθηκε, προστατεύουν τον οργανισμό από νοσήματα που μαστίζουν τον σύγχρονο κόσμο και αποτελούν θεραπεία για ορισμένες άλλες ασθένειες (π.χ. διαβήτης).

Συμπεράσματα και προτάσεις

Όπως έγινε φανερό, η εφαρμογή της μοναστηριακής διατροφής (νηστείας) καλλιεργεί το αίσθημα του ευ ζην μέσα την ποιότητα των προϊόντων που καταναλώνονται καθώς και τη δυνατότητα του ανθρώπου να προάγει τις φυσικές και πνευματικές του δυνάμεις ελέγχοντάς τις (άσκηση και εγκράτεια). Συμπερασματικά, η μοναστηριακή διατροφή (νηστεία) συμβάλλει στη βελτίωση της ποιότητας ζωής και την ψυχική ευεξία των ατόμων (ευ ζην).

Η επέκταση εφαρμογής της μοναστηριακής διατροφής (νηστείας) τόσο σε εγχώριο όσο και σε διεθνές επίπεδο (συνεπής και ενιαία χρήση μεταξύ των χωρών), είναι δυνατόν να αφυπνίσει και να καλλιεργήσει το δημόσιο αίσθημα προς την κατανάλωση προϊόντων και την εφαρμογή πρακτικών (π.χ. μαγείρεμα νηστίσιμων συνταγών) με ευεργετικές συνέπειες για την ψυχική και σωματική υγεία των ανθρώπων, άρα την ψυχική και σωματική τους ευημερία (wellbeing) που τα τελευταία χρόνια απασχολούν τη διεθνή επιστημονική κοινότητα.

Η μοναστηριακή διατροφή (νηστεία) έχει ιστορική, κοινωνική, πολιτισμική και οικονομική σημασία για την Ορθόδοξη Εκκλησιαστική παράδοση της Ελλάδος. Συνεπώς, η τυποποίηση και διάδοση της ως μέρος της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς των Ορθόδοξων λαών άρα και της χώρας μας κρίνεται σπουδαία.

Βιβλιογραφικές αναφορές / Διαδικτυακές πηγές

«Mediterranean diet – intangible heritage – Culture Sector – UNESCO». www.unesco.orgΠροσπελάστηκε: 26 Σεπτεμβρίου 2016

Trichopoulou, A., Bamia, C., Trichopoulos, d., (2005). Trichopoulou et al (2005). Mediterranean diet and survival among patients with coronary heart disease in Greece. Arch Intern Med (165), 929-935.DOI: 10.1001/archinte.165.8.929

Πανεπιστήμιο Μακεδονίας. Επιχειρηματικότητα και αειφόρος ανάπτυξη. https://dasta.uom.gr/Moke/files/afises_seminaria/seminario28112011.pdf Προσπελάστηκε: Σεπτέμβριος 2019

π. Αντώνιος Αλεβιζόπουλος, Το νόημα της ζωής στο φως της ορθοδοξίας. www.impantokratoros.gr Προσπελάστηκε: Σεπτέμβριος 2019

Χριστοδούλου, Ελ., (2015). Η νηστεία στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Κιβωτός της Ορθοδοξίας, http://ikivotos.gr/post/620/h-nhsteia-sthn-orthodoksh-ekklhsia

Προσπελάστηκε: Σεπτέμβριος 2019

[1] Η Α.Χ. είναι Κοινωνιολόγος Εκπαιδευτικός, Σύμβουλος Σπουδών & Σταδιοδρομίας

Επικοινωνία: acharokop@gmail.com

Γεωγραφικά τοπωνύμια

 της Κων/νας Λάμπρου 1

Το παρόν άρθρο αφορά στο ζήτημα της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, με την προβληματική του να εστιάζεται στα γεωγραφικά τοπωνύμια. Συγκεκριμένα, σκοπός είναι να παρουσιαστεί πώς εντάσσονται τα γεωγραφικά τοπωνύμια στην άυλη πολιτιστική κληρονομιά, τι δηλώνουν και ποια είναι η πολιτισμική και πολιτιστική σημασία τους για τις χώρες.

Σύμφωνα με τη Σύμβαση της UNESCO για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (2003), ως άυλη πολιτιστική κληρονομιά ορίζονται «οι πρακτικές, αναπαραστάσεις, εκφράσεις, γνώσεις και τεχνικές – καθώς και τα εργαλεία, αντικείμενα, χειροτεχνήματα και οι πολιτιστικοί χώροι που συνδέονται με αυτές και τις οποίες οι κοινότητες, οι ομάδες και, κατά περίπτωση, τα άτομα αναγνωρίζουν ότι αποτελεί μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς τους» (άρθρο 2. παρ. 1). Εξάλλου, η άυλη πολιτιστική κληρονομιά είναι ένας σημαντικός παράγοντας για τη διατήρηση της πολιτιστικής πολυμορφίας απέναντι στη σύγχρονη και διαρκώς αυξανόμενη διεθνοποίηση και παγκοσμιοποίηση. Η σημασία της διαφαίνεται μέσα από τον πλούτο των γνώσεων και των δεξιοτήτων που μεταδίδεται από τη μία γενιά στην επόμενη. Η κοινωνική και οικονομική αξία αυτής της μετάδοσης της γνώσης είναι σημαντική για την ανάπτυξη των κοινωνιών τόσο στις ανεπτυγμένες όσο και στις αναπτυσσόμενες χώρες (UNESCO, 2019).

Ειδικότερα, το «τοπωνύμιο» σημαίνει το όνομα ενός τόπου και συνδέεται άρρηκτα με την ιστορία και τον πολιτισμό του τόπου, παρέχοντας σπουδαίες και ενδιαφέρουσες πληροφορίες ιστορικές, κοινωνικές, θρησκευτικές, τοπογραφικές, γεωγραφικές, εθνολογικές και λαογραφικές. Έτσι, τα γεωγραφικά τοπωνύμια χρησιμοποιούνται για να διακρίνουν ένα μέρος από ένα άλλο, έχοντας σπουδαία συμβολή στην κουλτούρα, στην πολιτιστική κληρονομιά και στη φυσιογνωμία ενός τόπου και των ανθρώπων του. (UNGEGN, 2019). Συνεπώς τα γεωγραφικά τοπωνύμια αποτελούν μέρος της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς του ανθρώπινου είδους, καθώς αποτυπώνουν σημάδια της ζωής και των δράσεών του, όπως σημάδια των γλωσσών του, εμπειρίες από τα μέρη όπου έζησε, καλλιέργησε το έδαφος και χρησιμοποίησε για την εκτροφή ζώων και παρήγαγε προϊόντα με σκοπό την ανταλλαγή, μέσα από την αγορά και την πώληση. Πέραν της γεωγραφικής αναγνώρισης και θέσης, τα γεωγραφικά τοπωνύμια περιέχουν αξιόλογα ίχνη της μνήμης της σχέσης μεταξύ ανθρώπου και γης, εν τούτοις αλλάζουν μορφή, προφορά και έννοια με την πάροδο του χρόνου (Cantile, 2015). Επιπροσθέτως, η χρήση των γεωγραφικών ονομάτων αντικατοπτρίζει την ιστορία του τόπου, καταδεικνύει και υπογραμμίζει την αλληλεπίδραση μεταξύ ανθρώπου και φύσης και αντανακλά μια εικόνα της ανθρώπινης ύπαρξης στο εκάστοτε μέρος, ειδικά αναφορικά με τη σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον.  Ουσιαστικά, τα γεωγραφικά τοπωνύμια δηλώνουν τις οικονομικές δράσεις του ατόμου, την τοπογραφία της περιοχής, τα επιτεύγματα του ανθρώπου, τη γλωσσική κληρονομιά του έθνους, αντανακλώντας την ταυτότητα του τόπου, έχοντας σπουδαία κοινωνική και πολιτιστική σημασία (Helleland, 2006; Helleland, 2011).

Ολοκληρώνοντας, είναι σπουδαία η σημασία της τυποποίησης των γεωγραφικών τοπωνυμίων, ως μέρος της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς η συνεπής και ενιαία χρήση τους δύναται να βοηθήσει τις τοπικές, εθνικές και διεθνείς κοινότητες σε διαδικασίες όπως στο εμπόριο και στις συναλλαγές, αλλά και στην εκτόνωση των πολιτικών πιέσεων και στην προώθηση της ειρήνης και συνεργασίας μεταξύ των λαών (UNGEGN, 2019).

Συμπερασματικά, τα γεωγραφικά τοπωνύμια έχουν ιστορική, κοινωνική, πολιτισμική και πολιτιστική σημασία και αντανακλούν μια κοινή συλλογική μνήμη ενός συγκεκριμένου τόπου. Αντικατοπτρίζουν τις τοπικές και εθνικές ταυτότητες και συμβάλλουν στη διατήρηση του πολιτισμού σε κάθε έθνος, όντας μέρος της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς του.

Βιβλιογραφία

Cantile, A. (2015). Place names as intangible cultural heritage: potential and limits. In A. Cantile and H.Kerfoot (ed.)Place names as intangible cultural heritage. United Nations Group of Experts on Geographical Names. Romano-Hellenic Division International Scientic Symposium. Firenze [Florence] – Italy, 26th – 27th March 2015. pp. 11-16.

Helleland, B. (2006). The social and cultural values of geographical names. In H. Kerfoot (ed.)Manual for the national standardization of geographical names. United Nations Group of Experts on Geographical Names, United Nations. Statistical Division. pp. 121–128.

Helleland, B. (2011). Cultural aspects of place-names. GGIM–COEX, Seoul 26 October 2011.

UNESCO (2003). Convention for Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Paris.

UNESCO (2019). What is Intangible Cultural Heritage?,πρόσβαση στις 28 Ιουλίου 2019 απόhttps://ich.unesco.org/en/what-is-intangible-heritage-00003

UNGEGN (2019). About United Nations Group of Experts on Geographical Namesπρόσβαση στις 28 Ιουλίου 2019 απόhttps://unstats.un.org/unsd/ungegn/Programme-Review/

1Η Κων/ α Λάμπρου είναι φιλόλογος, κάτοχος Mεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης στη Ν.Φιλολογία (ΕΚΠΑ) και Μaster in science of Psychology (University of East London


3rd HIGH SCHOOL OF LEVADIA

ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΕΛΙΑΣ & ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ  ΣΤΟ ΔΕΛΦΙΚΟ ΤΟΠΙΟ

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ

Πολιτιστική Κληρονομιά (“εθνική κληρονομιά” ή απλά κληρονομιά) είναι το κληροδότημα από φυσικά αντικείμενα (πολιτιστική ιδιοκτησία-περιουσία) και από άυλα χαρακτηριστικά μιας ομάδας ή κοινωνίας, τα οποία έχουν κληροδοτηθεί από τις παλαιότερες γενιές και διατηρούνται στο παρόν ενώ παράλληλα παραχωρούνται στο μέλλον για να επωφεληθούν οι επόμενες γενιές. Ειδικότερα :

α) Ως πολιτιστικά αγαθά νοούνται οι μαρτυρίες της ύπαρξης, και της ατομικής και συλλογικής δραστηριότητας του ανθρώπου.

β) Ως μνημεία νοούνται τα πολιτιστικά αγαθά που αποτελούν υλικές μαρτυρίες και ανήκουν στην πολιτιστική κληρονομιά της Χώρας

γ) Ως άυλα πολιτιστικά αγαθά νοούνται εκφράσεις, δραστηριότητες, γνώσεις και πληροφορίες, όπως μύθοι, έθιμα, προφορικές παραδόσεις, χοροί, δρώμενα, μουσική, τραγούδια, δεξιότητες ή τεχνικές που αποτελούν μαρτυρίες του παραδοσιακού, λαϊκού και λόγιου πολιτισμού. (Νόμος 3028/2002)

δ) Διατήρηση ή συντήρηση νοείται η σκόπιμη ενέργεια της διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς από το παρόν για το μέλλον

Η σημερινή εποχή με τους ρυθμούς που ακολουθεί έχει ανάγει σε σημαντικό ρόλο για την περαιτέρω ανάπτυξη μιας περιοχής την πολιτιστική κληρονομιά. Επειδή πλέον οι περισσότερες, αν όχι όλες, οι χώρες έχουν κοινά επίπεδα και εφόδια ανάπτυξης, η διαφορετικότητα και το κάτι παραπάνω προέρχονται από την πλευρά της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Ο πολιτιστικός πλούτος της χώρας μας είναι ανεξέλεγκτος και αξιοθαύμαστος και πολύ λίγοι έχουν κατανοήσει τα επιπλέον οφέλη που μπορούν να αποκομίσουν.

Ένας από αυτούς τους τόπους όπου κυριαρχεί η πολιτιστική κληρονομιά είναι

η περιοχή του Νομού Φωκίδας που μελετάται, η περίφημη Ζώνη Οικιστικού Ελέγχου (νυν Ζώνη Προστασίας Δελφικού Τοπίου) και η ευρύτερη περιοχή της.

ΔΕΛΦΙΚΟ ΤΟΠΙΟ

Το Δελφικό τοπίο περιλαμβάνει μια έκταση που αρχίζει από τον αρχαιολογικό χώρο των Δελφών και καταλήγει στην Ιτέα. Στην αρχαιότητα η περιοχή αυτή περιλάμβανε την κοιλάδα όπου κυλούσαν οι ποταμοί Πλειστός και Ύλαιθος, και οι δύο σήμερα χείμαρροι. Στα σημεία όπου οι κοίτες των χειμάρρων αυτών στενεύουν πολύ προκαλούνται υπερχειλίσεις και πλημμύρες. Το βασικό χαρακτηριστικό της χλωρίδας της περιοχής είναι η θαμνώδης βλάστηση. Μεγάλο μέρος όμως, ίσως και η μισή επιφάνεια της έκτασης αυτής, καλύπτεται από ελαιώνες. Τα ελαιόδεντρα έχουν προέλθει από εμβολιασμό αγριελιών και ανήκουν στη γνωστή ποικιλία “Αμφίσσης”. Τα περισσότερα από τα δέντρα αυτά στον επονομαζόμενο “Ελαιώνα” είναι αιωνόβια, γεγονός που τα καθιστά προστατευόμενα. Το “Δελφικό τοπίο” θεωρείται άρρηκτα δεμένο, τόσο αισθητικά όσο και αρχαιολογικά, με τον αρχαιολογικό χώρο των Δελφών. Για το λόγο αυτό έχει ανακηρυχθεί προστατευόμενη περιοχή από το 1981 (ΦΕΚ 551/τ.β./15-09-1981) και έχει οριοθετηθεί σε ζώνη προστασίας Α και Β από την αρχαιολογική υπηρεσία με κηρύξεις του 1991 και του 2012. Στη ζώνη προστασίας Α απαγορεύονται οι οικοδομικές και γεωργοκτηνοτροφικές δραστηριότητες, ενώ για κάθε παρέμβαση απαιτείται άδεια της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας. Δυστυχώς, όμως, η ανακήρυξή του δεν απέτρεψε την καταστροφή μεγάλου μέρους του από πυρκαγιά τον Αύγουστο του 2013. Πενήντα με εξήντα χιλιάδες αιωνόβια δέντρα καταστράφηκαν και το Δελφικό τοπίο επλήγη ανεπανόρθωτα. Πρόσφατα έχει εκπονηθεί σχέδιο διαχείρισης του Δελφικού τοπίου με γνώμονα την αειφόρο ανάπτυξη, αλλά και την προστασία του.

ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΔΕΛΦΩΝ  ΣΤΗ ΛΙΣΤΑ ΤΗΣ UNESCO ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ

Ξεκινώντας την εξέταση της περιοχής παρατηρείται ότι διαθέτει μια πληθώρα πλεονεκτημάτων τα οποία δεν απαντώνται εύκολα σε άλλες περιοχές με τέτοια ανάμιξη. Ειδικότερα :

-Οι τουριστικοί πόροι που διαθέτει η περιοχή, τόσο οι αρχαιολογικοί χώροι (Δελφοί, Άμφισσα) αλλά και οι χώροι αναψυχής (Γαλαξίδι, Παρνασσός)

-Τα αγροτικά προϊόντα της περιοχή, όπως η παραγωγή ελιάς, αξιοσημείωτο δε είναι το γεγονός ότι ο υψηλός βαθμός ποιότητας που χαρακτηρίζει το συγκεκριμένο προϊόν ενισχύεται από το χαρακτηρισμό των επιτραπέζιων ελιών Άμφισσας ως προϊόν Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (Κονσερβολιά Αμφίσσης).

-Σημαντική είναι και η παραγωγή γαλακτοκομικών προϊόντων όπως τυρί και γάλα.

-Ο ορυκτός πλούτος είναι ένα επιπλέον στοιχείο.

-Η ανάπτυξη της κτηνοτροφίας στο νομό

-Αποτέλεσμα του προηγούμενο είναι ότι το φυσικό περιβάλλον της περιοχής να αποτελείται από πλούσιους φυσικούς πόρους και σπάνιο φυσικό περιβάλλον με αποτέλεσμα πολλές περιοχές να έχουν χαρακτηριστεί ως  Natura  και πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η θεσμοθέτηση των Εθνικών Δρυμών Παρνασσού και Οίτης.

Σημαντικό στοιχείο της περιοχής είναι το πολιτιστικό περιβάλλον και η πολιτιστική κληρονομιά της. Η πολιτιστική παράδοση και οι πολιτιστικοί πόροι έχουν ιδιαίτερη αξία ως τουριστικοί πόροι, τόσο για τους κατοίκους, όσο και για τους επισκέπτες του νομού, και οι προσπάθειες διατήρησης, ανάδειξης και προβολής τους αποτελούν σημαντικό πλεονέκτημα για την τόνωση της τοπικής οικονομίας. Τα πολιτισμικά στοιχεία του νομού με κατάλληλη αξιοποίηση και προβολή μπορούν να συμπληρώσουν το τουριστικό προϊόν του. Επίσης, τα σημαντικά ιστορικά μνημεία που απεικονίζουν την πλούσια ιστορία του νομού στο πέρασμα χιλιετηρίδων αποτελούν σημαντικό πλεονέκτημα για την περιοχή. Η ύπαρξη αρκετών μουσείων και πολιτιστικών ιδρυμάτων στην περιοχή ενισχύει την σημαντικότητα των μνημείων αυτών.

Ο «ομφαλός» των δελφικών ελαιώνων

Πρόκειται για μια υπέροχη συνάντηση, που σφραγίζει το δελφικό τοπίο, προστατευμένο τόπο παγκόσμιας κληρονομιάς από την Unesco. Οι ελαιώνες που εκτείνονται από την Άμφισσα μέχρι την Ιτέα και περιλαμβάνουν μέρος του δελφικού τοπίου αποτελούν τους μεγαλύτερους συνεχόμενους στη χώρα και δημιουργούν ένα μοναδικό φυσικό φαινόμενο. Περισσότερα από 1,2 εκατ. ελαιόδεντρα, με το 70% να υπολογίζεται πως έχει ηλικία άνω των 150 ετών. Η έναρξη της ελαιοκαλλιέργειας στην περιοχή χάνεται κυριολεκτικά στα βάθη των αιώνων, καθώς με βάση τις ιστορικές αναφορές τα πρώτα ελαιόδεντρα φυτεύτηκαν εκεί από τους Πελασγούς για να συνεχίσουν οι Αιολείς.

Τον εξαιρετικό αυτόν συνδυασμό, ενός κορυφαίου αρχαιολογικού πολιτιστικού μνημείου με ένα μνημείο της φύσης, έρχεται να αναγνωρίσει το Πανεπιστήμιο Yale των ΗΠΑ, αποδεχόμενο πρόταση Ελλήνων επιστημόνων ώστε οι δελφικοί ελαιώνες να αποτελέσουν παγκόσμιο παράδειγμα προβολής του ελαιολάδου και της ελιάς!

Διατηρείται ο παραδοσιακός χαρακτήρας της περιοχής που αφορά κατά κύριο λόγο στην τοπική παραδοσιακή ελαιοκαλλιέργεια. ΦΕΚ 147 ΑΑΠ 2/5/2016 για το ΔελφικόΤοπίο

Αναφέρουμε τα σχετικά άρθρα του  ΦΕΚ 147

  1. Διατηρείται ο αγροτικός χαρακτήρας της περιοχής, που αφορά κατά κύριο λόγο στην τοπική παραδοσιακή ελαιοκαλλιέργεια. Επιτρέπονται μόνο οι ανοιχτές καλλιέργειες και η εγκατάσταση υπόγειων και επιφανειακών υποδομών που τις εξυπηρετούν, όπως φρεάτων, γεωτρήσεων με υπαίθρια αντλητικά μηχανήματα, ανοικτών υδατοδεξαμενών και δικτύων άρδευσης. Δεδομένου ότι ο ελαιώνας αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του Δελφικού Τοπίου, και ειδικότερα του πολιτιστικού τοπίου, που περιβάλλει τα μνημεία των Δελφών, απαγορεύεται η κοπή ή εκρίζωση ελαιοδέντρων, η οποία δεν πραγματοποιείται στο πλαίσιο της ελαιοκαλλιέργειας.
  2. Να συνταχθεί από τους τοπικούς φορείς σε συνεργασία με τις αρμόδιες Υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού, του Υπουργείου Αγροτικής
    Ανάπτυξης και Τροφίμων και του Υπουργείου Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής και να υποβληθεί προς έγκριση εντός ενός (1) έτους σχέδιο – πλαίσιο διαχείρισης του τμήματος του παραδοσιακούελαιώνα, που εμπίπτει εντός της Ζώνης Α΄ Απολύτου Προστασίας. Στο διαχειριστικό σχέδιο του ελαιώνα να προβλεφθούν τα ενδεδειγμένα μέτρα για την κάλυψη των βασικών αναγκών της ελαιοκαλλιέργειας, όπως για τη φύλαξη εργαλείων και λοιπού εξοπλισμού αγροτικών εργασιών και για την προσωρινή αποθήκευση της ελαιοπαραγωγής, αποκλειόμενης οιασδήποτε δόμησης. Επίσης, να προβλεφθεί σύστημα διάθεσης των υγρών αποβλήτων από την επεξεργασία του ελαιοκάρπου και την παραγωγή ελαιολάδου, προκειμένου να μην επιβαρύνεται το πολιτιστικό τοπίο των Δελφών από την ελεύθερη απορροή των υγρών αποβλήτων σε ρέματα – χείμαρρους ή από τη συγκέντρωσή τους σε λιμνοδεξαμενές εξάτμισης.
  3. Επιτρέπεται η συνέχιση της λειτουργίας και ο εκσυγχρονισμός των υφισταμένων μονάδων επεξεργασίας ελαιοκάρπου και μονάδων παραγωγής ελαιολάδου και ελαιοπυρήνα, σύμφωνα με προδιαγραφές, οι οποίες απορρέουν από τις διατάξεις που διέπουν τη λειτουργία και την περιβαλλοντική αδειοδότησή τους. Η λειτουργία και ο εκσυγχρονισμός των εν λόγω μονάδων αφορά αποκλειστικά σε νομίμως υφιστάμενες κτηριακές εγκαταστάσεις. Επιτρέπεται η προσθήκη υπόγειων υποδομών, όπως βόθρων, δεξαμενών αποθήκευσης και γεφυροπλαστιγγών, τα ενδεχόμενα υπέργεια τμήματα των οποίων να μην προεξέχουν τουεδάφους πέραν του 1μ.

Βασικοί όροι και προϋποθέσεις διατήρησης της παραδοσιακής καλλιέργειας

Για την διατήρηση της παραδοσιακής καλλιέργειας προβλέπεται οικονομική ενίσχυση από την αγροτική πολιτική. Προϋποθέσεις είναι η διατήρηση του μεγάλου ύψους των ελαιοδέντρων (όχι μικρότερο των 4μ), η διατήρηση των αναβαθμίδων και η συντήρηση των τράφων (χωμάτινα αναχώματα που περιβάλλουν τα ελαιοκτήματα τα οποία ονομάζονται λαχίδια).

Το αρχαίο αρδευτικό σύστημα του παραδοσιακού ελαιώνα βασίζεται κατά κύριο λόγο στην άρδευση με κατάκλιση με τα χειμερινά νερά των χειμάρρων από την ορεινή ζώνη. Η υψομετρική διαφορά 200 μέτρων σε μήκος κοιλάδας 16 km από την Άμφισσα (200μ)  μέχρι την θάλασσα (0 μ), μοιράζεται σε μεγάλο αριθμό επίπεδων ελαιοκτημάτων που το επόμενο είναι κατά τι χαμηλότερο από το προηγούμενο και περιβάλλονται από τα τράφια (χωμάτινα αναχώματα παράφραση της λέξης τάφρος). Τα νερά των χειμάρρων αφού ανοίξουμε το ανάχωμα στο ψηλότερο σημείο οδηγούνται και εγκλωβίζονται μέσα στα περιβαλλόμενα από τα αναχώματα(τράφους) ελαιοκτήματα μέχρι αυτά να γεμίσουν με νερό , οπότε το νερό οδηγείται στο αμέσως χαμηλότερου επιπέδου ελαιόκτημα. Τα νερά της κατάκλισης γεμίζουν τα τριχοειδή του εδαφικού ορίζοντα με νερό πλούσιο σε οργανικές χουμικές ουσίες που προέρχονται από τα ορεινά δασικά οικοσυστήματα. Με αυτόν τον τρόπο έχουμε αυτόματα έναν εμπλουτισμό του εδάφους της προσχωσιγενούς κοιλάδας σε οργανικές ουσίες χρήσιμες για την ελαιοκαλλιέργεια.

Το μεγάλο ύψος των ελαιοδέντρων και η πυκνή σχετικά φύτευση που δίνει στο Δελφικό τοπίο την εντύπωση ενός δάσους ελαιών (πράσινη θάλασσα), εξασφαλίζουν μεγάλη φυλλική επιφάνεια μεγάλη στρεμματική απόδοση και σχετική αντοχή στον παγετό αφού ο παγωμένος αέρας ως βαρύτερος κάθεται κοντά στο έδαφος και όχι στο ύψος της κόμης των δένδρων.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Πολιτιστική Κληρονομιά  https://el.wikipedia.org/wiki/Πολιτιστική_Κληρονομιά

-Τσαμαντάνης Χρήστος Πολιτιστική Κληρονομιά και Προοπτικές Ανάπτυξης στο Δελφικό Τοπίο.

Συνέργια ή Ασυμβατότητα  file:///C:/Users/Vicky/Desktop/αρθρο%20cliche/ΠΤΥΧΙΑΚΗ.pdf

Δελφικό Τοπίο       https://el.wikipedia.org/wiki/Δελφικό_τοπίο

Ο << ομφαλός των δελφικών ελαιώνων >> https://www.kathimerini.gr/973827/article/epikairothta/perivallon/o-omfalos-twn-delfikwn-elaiwnwn

– Πόνημα του γεωπόνου Ιωάννη Θεοχαρόπουλου:

  1. Η ελαιοκαλλιέργεια στην Άμφισσα από ιστορική και οικονομική σκοπιά. Αθήνα 1985. πτυχιακή εργασία στο τμήμα Αγροτικής Οικονομίας της Ανωτάτης Γεωπονικής Σχολής Αθηνών. Επαναδημοσίευση στο περιοδικό ΦΩΚΙΚΑ 1990.

ΓΕΡΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΑ



 , 

Nunc sed elit ut elit pellentesque rutrum. Cras gravida enim dolor, at varius velit molestie et. Donec varius viverra vestibulum. Ut sodales ac erat sit amet pulvinar. Mauris eget magna sed dolor consectetur ultrices. Cras maximus hendrerit dolor, laoreet vestibulum lorem sodales mattis. Ut rutrum leo congue vestibulum vulputate. Mauris consectetur in erat et vehicula. Vivamus pellentesque gravida est.

Orci varius natoque penatibus et magnis dis parturient montes, nascetur ridiculus mus. Interdum et malesuada fames ac ante ipsum primis in faucibus. Integer eu orci eget nulla suscipit cursus. Quisque ullamcorper orci quam, ut ornare arcu bibendum et. Maecenas non efficitur felis, vel mollis enim. Maecenas rhoncus aliquam leo eu finibus. Nam ex elit, pellentesque eu pharetra dignissim, dapibus id lacus. Maecenas eu maximus arcu. Praesent non risus commodo, placerat tellus sit amet, aliquet risus. In euismod mi semper feugiat efficitur. Donec eget nibh at sapien tincidunt molestie. Curabitur hendrerit nibh risus, sed dignissim odio ultrices eu. Etiam turpis elit, posuere et purus sed, euismod ultricies enim. Ut eu purus sapien. Integer pellentesque dui nec porta posuere.

Pellentesque eget neque ligula. Nam congue nisi eget congue pulvinar. Integer ac quam neque. Etiam et tempus ipsum, et malesuada massa. Phasellus condimentum porta commodo. Suspendisse viverra ante nibh, in pellentesque dui placerat consequat. Donec quis sapien rutrum, malesuada tortor et, placerat lorem.